Dr. Gülçin ITIRLI ASLAN
Ege Üniversitesi Bilim Teknoloji Uygulama ve Araştırma Merkezi (EBİLTEM-TTO)
Her yıl 10 Kasım sabahı saat dokuzu beş geçe, Edirne’den Kars’a, Sinop’tan Hatay’a kadar uzanan bu topraklarda hayat bir dakikalığına durur. Yolda giden araçlar yavaşlar, işinin başındaki esnaf dükkânının önüne çıkar, sınıflarda öğrenciler sıralarının yanında hazır ol vaziyetine geçer. Sirenlerin sesi kesildiğinde ise geride, kelimelerle tarif edilmesi güç bir sessizlik kalır. 1938’de bu dakikada ebediyete intikal eden Gazi Mustafa Kemal Atatürk, seksen sekiz yıldır bu sessizliğin içinde anılmaktadır.
Psikoloji açısından bakıldığında bu manzara dikkat çekici bir soru doğurur. Bugün o dakikada ayakta duranların hemen hepsi, Atatürk’ü hiç görmemiş kuşaklara mensuptur. Buna rağmen pek çoğunun boğazı düğümlenir, gözleri dolar; sanki yitirilen bir aile büyüğüdür. Öyleyse bir millet, aradan bunca yıl geçmesine karşın aynı saatte aynı duyguda nasıl buluşabilmektedir? Bu sorunun yanıtı, bireysel yas ile kolektif yas arasındaki ilişkide aranmalıdır.
Yas, psikolojinin en eski ilgi alanlarından biridir. Sigmund Freud 1917’de yayımladığı “Yas ve Melankoli” adlı makalesinde yası, sevilen bir varlığın kaybına verilen doğal ve zamanla kendiliğinden yatışan bir tepki olarak tanımlar. Freud’a göre yas tutan kişi, kaybettiği varlığa bağladığı duygusal enerjiyi adım adım geri çeker ve onu hayatın yeni bağlarına yönlendirir. Elisabeth Kübler-Ross’un 1969’da ölümcül hastalarla yaptığı gözlemlerden yola çıkarak tarif ettiği aşamalar da, kültürümüze inkâr, öfke ve kabullenme gibi kavramlarla yerleşmiş, yasın bir sona doğru ilerlediği düşüncesini pekiştirmiştir.
Oysa yirminci yüzyılın sonlarında yas üzerine yapılan araştırmalar, bu tablonun eksik olduğunu ortaya koydu. Dennis Klass, Phyllis Silverman ve Steven Nickman’ın 1996’da “sürdürülen bağlar” olarak adlandırdığı yaklaşıma göre, sağlıklı bir yas süreci, kaybedilen kişiyle bağı koparmayı gerektirmez. Bilakis insanlar, sevdiklerini bir değer, bir örnek ya da içlerinde konuşan bir ses olarak yaşamlarına taşımaya devam ederler. Babasını kaybetmiş birinin zor bir karar öncesinde “O olsa ne yapardı?” diye sorması, bu bağın en tanıdık örneğidir.
Bu yaklaşım, 10 Kasım’da yaşanan duyguyu anlamak için değerli bir anahtar sunar. Milletimizin Atatürk’le kurduğu bağ, zamanla çözülmesi beklenen bir yas bağı olmayıp, kuşaktan kuşağa sürdürülen bir bağdır. Gelgelelim bu bağı yalnızca bireysel yasın diliyle açıklamak yetmez; zira burada yas tutan tek bir kişi değil, koca bir millettir.
Kolektif yas, bireysel yasın basit bir toplamı değildir. Fransız sosyolog Émile Durkheim, 1912’de yayımlanan Dini Hayatın İlkel Biçimleri adlı eserinde, insanların aynı anda aynı ritüeli paylaştığında bireysel duyguların ötesine geçen ortak bir coşkunun doğduğunu belirtir ve buna “kolektif coşku” der. Bu durumda kişi kendini tek başına değil, kendisinden daha büyük bir bütünün parçası olarak hisseder. Saat dokuzu beş geçe milyonlarca insanın aynı anda susması, işte bu bütünlük duygusunun en yoğun yaşandığı andır.
Sosyal psikoloji bu duygunun kimlikle ilişkisini açıklar. Henri Tajfel ve John Turner’ın geliştirdiği sosyal kimlik kuramına göre insan, benlik algısının önemli bir kısmını ait olduğu gruptan devralır. Bir milletin ortak değerlerine, ortak tarihine ve ortak kahramanlarına duyulan bağlılık, kişinin “ben kimim?” sorusuna verdiği cevabın ayrılmaz bir parçasıdır. Bu yüzden 10 Kasım’da duyulan hüznün, aynı zamanda bir aidiyet beyanı olduğu söylenebilir: O dakikada ayakta durmak, “ben de bu milletin bir ferdiyim” demenin sessiz bir yoludur.
Kıbrıs doğumlu Türk psikiyatrist Vamık Volkan’ın büyük gruplar üzerine çalışmaları da bu noktada önemlidir. Volkan, milletlerin kimliklerini kurarken paylaşılan büyük kayıpları ve büyük zaferleri kuşaktan kuşağa aktardığını gösterir. Türk milleti açısından 10 Kasım, bu iki duygunun iç içe geçtiği ender günlerdendir. Bir yanda bir önderin yitirilmesinin acısı, öte yanda o önderin öncülüğünde kazanılan bağımsızlık mücadelesinin ve kurulan Cumhuriyet’in gururu vardır. Nitekim 10 Kasım’da hissedilen hüznün, umutsuzluğa değil vatan sevgisine dönüşmesi bundandır.
Yas, çoğu zaman geçmişe dönük bir duygu olarak düşünülür. Şu var ki 10 Kasım’da yaşanan yas, yüzünü yalnızca düne çevirmez. Bir öğretmenin sınıfına Atatürk’ün gençliğe olan güvenini anlatması, bir babanın oğluna İstiklal Savaşı’nı hikâye etmesi ya da bir çocuğun ilk kez öğrendiği bir şiiri törende titreyen sesiyle okuması, bu yasın geleceğe uzanan köprüleridir. Her biri, dinleyenin zihnine bir değer, bir sorumluluk ve bir emanet bırakır.
Psikolojinin bize öğrettiklerinden biri de budur: Sürdürülen bağlar, kişiyi geçmişe hapsetmek yerine ona bugün ve yarın için yön verir. Atatürk’e duyulan özlem de tıpkı böyle işler. O’nu anan her nesil, aynı zamanda O’nun emanet ettiği Cumhuriyet’i koruma ve yükseltme sorumluluğunu da yeniden üstlenir. Atatürk’ün “Benim naçiz vücudum elbet bir gün toprak olacaktır, fakat Türkiye Cumhuriyeti ilelebet payidar kalacaktır” sözü, yas ile gelecek arasındaki bu bağın belki de en güçlü ifadesidir.
Hâsılı bir millet, aradan onca yıl geçmesine rağmen aynı saatte aynı duyguda buluşuyorsa, bunun nedeni ortak bir kayıp kadar ortak bir geleceğe duyulan inançtır. O bir dakikalık sessizlikte hem geçmişe minnet hem de yarına söz vardır.
Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ü ve aziz şehitlerimizi saygı, minnet ve rahmetle anıyoruz.



